Miejscowo\u015b\u0107 Hel le\u017c\u0105ca na kra\u0144cu P\u00f3\u0142wyspu Helskiego, wojew\u00f3dztwo pomorskie, kt\u00f3ry stanowi na schematycznej mapie Polski charakterystyczny cypel zwana jest powszechnie Pocz\u0105tkiem Polski.<\/p>\n

S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom III, wydany w roku 1882 podaje wyczerpuj\u0105cy opis \u017cycia miejscowo\u015bci i p\u00f3\u0142wyspu w czasach wsp\u00f3\u0142czesnych dla tej publikacji oraz interesuj\u0105ce wiadomo\u015bci z zakresu kultury, historii, wierze\u0144 i legend regionu. Poni\u017cej cytuj\u0119 kilka fragment\u00f3w z tego wydania – z zachowaniem oryginalnej pisowni i s\u0142ownikowego j\u0119zyka – przeplatanych wsp\u00f3\u0142czesnymi zdj\u0119ciami, bez g\u0142\u0119bszego zwi\u0105zku z tre\u015bci\u0105, udost\u0119pnionymi dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci \u0141ukasz R\u0105palski.<\/p>\n

„Hel, albo Hela – ma\u0142e miasteczko na ostatnim kra\u0144cu w\u0105skiego p\u00f3\u0142wyspu Helu wzniesione,\u00a0 nale\u017cy do miasta Gda\u0144ska, dok\u0105d odleg\u0142o\u015b\u0107 prosto wod\u0105 5 mil, naoko\u0142o l\u0105dem 14 mil. Ludno\u015bci liczy 400, dom\u00f3w mieszkalnych 80. W miejscu jest szko\u0142a luterska, poczta i ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski parafialny o niskiej wie\u017cy; dla katolik\u00f3w parafia Jastarnia.<\/p>\n

Zaraz za miastem, ju\u017c prawie w morzu, znajduje si\u0119 wysoka i okaza\u0142a latarnia morska\u00a0z roku 1825 – obecnie zast\u0105piona now\u0105, powojenn\u0105<\/em> –\u00a0na mocnej granitowej podstawie wzniesiona, ma ognisko do rozpoznania obracaj\u0105ce si\u0119; z g\u00f3ry przepyszny widok na kraj i morze.<\/p>\n

<\/p>\n

Skr\u00f3tem<\/h5>\n

Ludno\u015b\u0107 tutejsza od dawna u\u017cywa mowy niemiec; wyznania luterskiego, katolik\u00f3w jest tylko 4. Trudni\u0105 si\u0119 prawie bez wyj\u0105tku rybo\u0142\u00f3wstwem, z kt\u00f3rego dochody stanowi\u0105 jedyne bogactwo i utrzymanie;<\/p>\n

\u017bywi\u0105 si\u0119 niemal tylko rybami, u\u017cywaj\u0105 w nadmiarze alkoholu. Pomimo to lud og\u00f3\u0142em czerstwy i zdrowy, ma\u0142o jednak wykszta\u0142cony, bieg\u0142y w sztuce \u017ceglarskiej. Prawie ka\u017cdy m\u0142odzieniec bywa wprz\u00f3d majtkiem na jakim okr\u0119cie kupieckim i szerokie zwiedzi\u0142 kraje, nim si\u0119 tu jako rybak i sta\u0142y mieszkaniec osiedli\u0142.<\/p>\n

Jedna jedyna ulica do\u015b\u0107 szeroka tworzy ca\u0142e miasto. W po\u015brodku niej niby port suchy pe\u0142no pal\u00f3w powbijanych, na kt\u00f3rych porozwieszane sieci rybackie si\u0119 susz\u0105. Domy niskie, ma\u0142e, ale schludne, szczytem ku ulicy zwr\u00f3cone, z ma\u0142emi swojemi okienkami do okr\u0119t\u00f3w podobne; po wi\u0119kszej te\u017c cz\u0119\u015bci s\u0105 z resztek rozbitych tu okr\u0119t\u00f3w pozestawiane nieraz w tych drzwiach oci\u0119\u017ca\u0142ych rozpoznasz ster stary okr\u0119towy; tam \u00f3w chlewik to kosz masztowy, w kt\u00f3rym majtkowie w g\u00f3r\u0119 si\u0119 podnosili.<\/p>\n

<\/p>\n

Legenda o Polskiej Atlantydzie<\/h5>\n

Fata morgana dosy\u0107 cz\u0119sto ukazuje si\u0119 nadbrze\u017cnym mieszka\u0144com w r\u00f3\u017cnych postaciach. Co si\u0119 tyczy przesz\u0142o\u015bci, Hela istnia\u0142a jako rybacka osada od niepami\u0119tnych czas\u00f3w.<\/p>\n

Oko\u0142o po\u0142owy XV wieku zacz\u0119to zak\u0142ada\u0107 nowe miasto na innem dogodniejszem miejscu, nieco na wsch\u00f3d, gdzie teraz stoi. Prawdopodobnie przesiedlenie to po\u0142\u0105czone, jak si\u0119 zdaje, z wylewem morza, jak i pami\u0119\u0107 lepszych minionych czas\u00f3w, da\u0142o pow\u00f3d p\u00f3\u017aniejszym pokoleniom do r\u00f3\u017cnych ba\u015bni ludowych.<\/p>\n

I tak dzi\u015b jeszcze pokazuj\u0105 miejsce w morzu, gdzie sta\u0142o dawniej bogate ich miasto. Utrzymywa\u0142o ono handel z najodleglejszemi narodami z Indyj, Arabii, Afryki z\u0142ota, pere\u0142, kosztowno\u015bci przer\u00f3\u017cnych by\u0142o tu podostatkiem, srebro sobie za nic mieli. Ale potem popadli w mi\u0119kko\u015b\u0107 i zepsucie, za co ich Pan B\u00f3g skara\u0142.<\/p>\n

Bo nagle w nocy, to by\u0142o z pierwszego \u015bwi\u0119ta Zielonych \u015bwi\u0105tek na drugie, morze si\u0119 nadzwyczaj wzburzy\u0142o i ca\u0142e miasto wraz z mieszka\u0144cami i wszelkiemi skarbami w g\u0142\u0119biach swoich pogr\u0105\u017cy\u0142o. W Zielone \u015bwi\u0105tki dnia pierwszego zwykle mo\u017cna to miasto widzie\u0107 i podziwia\u0107 pa\u0142ace pi\u0119kne, domy, strojnych pan\u00f3w, jak chodz\u0105 po ulicach i panny zalotne. Rybakom jednak niewolno si\u0119 tam zbli\u017cy\u0107. Nieraz zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce rybak ciekawy nurkiem si\u0119 pu\u015bci\u0142 na g\u0142\u0119bin\u0119, ale ju\u017c wi\u0119cej stamt\u0105d nie wyp\u0142yn\u0105\u0142. Tak\u017ce i dzwonienie po ko\u015bcio\u0142ach tego dnia s\u0142ycha\u0107. Wreszcie pod wiecz\u00f3r \u015br\u00f3d wichru i burzy ca\u0142y ten obraz niknie.<\/p>\n

<\/p>\n

Geografia<\/h5>\n

Hela, podobno w szerokiej Polsce jedyny p\u00f3\u0142wysep z ludno\u015bci\u0105 polsk\u0105, w Prusach zachodnich, powiecie wejherowskim. Ci\u0105gnie si\u0119 w\u0105skim pasem od Wielkiej wsi na l\u0105dzie pocz\u0105wszy a\u017c do miasteczka Hel. D\u0142ugi jest przesz\u0142o 3 mile, szeroki po najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci krok\u00f3w 1000 do 1200, na ostatnim ko\u0144cu przy Helu dochodzi \u0107wier\u0107 mili. Z p\u00f3\u0142nocnej strony Ba\u0142tykiem otoczony, z po\u0142udnia oblany Puck\u0105 zatok\u0105 Putziger Wiek, kt\u00f3ra jest cz\u0119\u015bci\u0105 wielkiej zatoki gda\u0144skiej Danzgier Bucht.<\/p>\n

Zwierzchnia warstwa ca\u0142ej tej przestrzeni jest prawie bez wyj\u0105tku piaszczysta, w og\u00f3le r\u00f3wna, nad poziom morza tylko o 4 do 5 st\u00f3p wyniesiona. Tu i owdzie roz\u015bcie\u0142aj\u0105 si\u0119 wi\u0119ksze lub mniejsze traw\u0105 zielon\u0105 poros\u0142e \u0142\u0105czki. Pod piaskiem 3 do 5 st\u00f3p zwykle si\u0119 natrafiaj\u0105 pok\u0142ady torfu, kt\u00f3ry mieszka\u0144cy pilnie na opa\u0142 wydobywaj\u0105.<\/p>\n

Zadziwia, \u017ce na tak w\u0105skiej morzem otoczonej przestrzeni woda zdrowa do picia na ka\u017cdem niemal miejscu 4 do 5 st\u00f3p g\u0142\u0119boko\u015bci si\u0119 znajduje. Ze strony wielkiego morza ci\u0105gn\u0105 si\u0119 od wichr\u00f3w przed wieki usypane wzg\u00f3rza piaszczyste, kt\u00f3re ten p\u00f3\u0142wysep przed zalewem ochraniaj\u0105. S\u0105 to tz. z cudzoziemska dyny niem. D\u00fcnen, 20 do 40 st\u00f3p wysokie, ko\u0142o Helu nawet do 100 st\u00f3p dochodz\u0105ce. miejscami za\u015b slabsze i ni\u017csze. Dawniej, kiedy nikt jeszcze o te dobroczynne usypy nie dba\u0142, \u0142atwo zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce wiatr tu i owdzie suchy i ulotny piasek pozdmuchiwa\u0142, a wzburzone i podniesione morze wysp\u0119 zala\u0142o.<\/p>\n

Roku 1818 zliczono, Oj \u017ce woda nie mniej jak na 27 miejscach si\u0119 przelewa\u0142a; a Roku\u00a01824 naliczono miejsc a\u017c do 124.<\/p>\n

Nowszemi czasy zacz\u0119to jednak i te usypy piel\u0119gnowa\u0107. Z wielk\u0105 ze strony rz\u0105du staranno\u015bci\u0105 obsiewaj\u0105 je teraz pewnym rodzajem owsa, barszczem tu zwanego, clymus arenarius, kt\u00f3ry w piasku mocne korzenie puszcza. Przez to nietylko \u017ce stary piasek nie ulatnia si\u0119, ale i \u015bwie\u017cy coraz bardziej zatrzymuje. Zreszt\u0105 wzg\u00f3rza te na wielu miejscach tem s\u0105 silniejsze, \u017ce wielu nieraz rz\u0119dami obok siebie si\u0119 ci\u0105gn\u0105.<\/p>\n

<\/p>\n

O samym p\u00f3\u0142wyspie nie trzeba my\u015ble\u0107, jakoby by\u0142 pusty i nagi. Ca\u0142o\u015b\u0107 od wzg\u00f3rz nadmorskich a\u017c do zatoki i od Wielkiej wsi a\u017c do Helu jest pi\u0119knym zagajem poros\u0142a. Najcz\u0119\u015bciej si\u0119 napotyka sosn\u0119 zwyczajn\u0105, ale i brzozy, r\u00f3\u017cne krzewy, olszyny, wicie, jarz\u0119biny, ba nawet d\u0119by cz\u0119sto si\u0119 natrafiaj\u0105. Po za Jastarni\u0105 a\u017c do Helu ci\u0105gnie si\u0119 nawet b\u00f3r stary, do budynk\u00f3w przydatny. Rz\u0105d oko\u0142o tych zagaj\u00f3w jak najwi\u0119ksz\u0105 ma dba\u0142o\u015b\u0107, ani drobnych i suchych ga\u0142\u0105zek zbiera\u0107 nie pozwala, \u017ceby si\u0119, grunt piaszczysty zakrywa\u0142 i u\u017cyznia\u0142.<\/p>\n

Cho\u0107 tak piaszczysty i le\u015bny, jest ten p\u00f3\u0142wysep zaludniony stosunkowo do\u015b\u0107 g\u0119sto. Obejmuje bowiem 4 osady wiejskie i jedno miasteczko. Osady nazywaj\u0105 si\u0119, pocz\u0105wszy od l\u0105du poza Wielk\u0105 wsi\u0105 – obecnie: W\u0142adys\u0142awowo<\/em> –<\/p>\n

Cejnowa czyli Cha\u0142upy, dusz 241,
\nKusfeld – obecnie: Ku\u017anica<\/em> – 332,
\nJastarnia pucka 356
\ni zaraz za ni\u0105 Jastarnia gda\u0144ska czyli B\u00f3r 312 dusz;
\nmiasto Hel 372 dusz.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem j\u0119zykowym i wyznaniowym zachodzi r\u00f3\u017cnica. Mieszka\u0144cy miasta Hela, jako od gda\u0144szczan dawniej zale\u017c\u0105cy, s\u0105 zniemczeni i zlucrzeni.<\/p>\n

Zato wszystkie inne osady, w starostwie puckiem kiedy\u015b le\u017c\u0105ce, s\u0105 szczero polskie i katolickie, a to tak dalece, \u017ce nigdzie ani jednego niemca ani \u017cyda niema. Parafie istniej\u0105 2 katolicka w Jastarni i luterska w Helu.<\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107<\/h5>\n

Z zatrudnienia s\u0105 wszyscy mieszka\u0144cy rybakami, i to w jak naj\u015bci\u015blejszem tego s\u0142owa znaczeniu. Jedyny tylko ksi\u0105dz i nauczyciel nie s\u0105 rybacy. Nie masz pomi\u0119dzy nimi \u017cadnego, kt\u00f3ryby si\u0119 czem innem trudni\u0142. Nawet rzemie\u015blnika zwykle najpotrzebniejszego, jak szewca, krawca, kowala, nigdzie nie znajdzie. Wszelkie w tym wzgl\u0119dzie potrzeby, buty, chleb, odzie\u017c itd. , kupuj\u0105 w miastach na l\u0105dzie, zazwyczaj w Pucku lub w Gda\u0144sku. Tak\u017ce p\u0142uga \u017cadnego nie ma. Pod \u017cyto jare albo ziemniaki piasek sobie rydlem uprawiaj\u0105. W\u00f3z bodaj tylko jeden jest na ca\u0142ym p\u00f3\u0142wyspie u proboszcza w Jastarni, o drewnianych osiach i bosych ko\u0142ach, na kt\u00f3rym zaprz\u0119\u017conym w wo\u0142y odwiedza ksi\u0105dz chorych. Wo\u0142ki tutejsze do\u015b\u0107 \u017cwawo chodz\u0105, poniewa\u017c ni\u0119 s\u0105, jak gdzieindziej, przy roli spracowano, Z innych zwierz\u0105t domowych hoduj\u0105 prawie tylko krowy, nieco owiec i gesi, k\u00f3z zgo\u0142a nie znaj\u0105.<\/p>\n

Panuje tak\u017ce oddawna wsp\u00f3lno\u015b\u0107 maj\u0105tku na wyspie. Wsp\u00f3lny pasterz wygania byd\u0142o na pa\u015bnik, tak\u017ce i \u0142\u0105ki s\u0105 wsp\u00f3lne. Siano w kopki grabi\u0105 i tak si\u0119 dziel\u0105 dla jak najwi\u0119kszej sprawiedliwo\u015bci. Jednego z pomi\u0119dzy siebie obior\u0105, oczy mu zawi\u0105\u017c\u0105 i w \u015brodek ustawi\u0105, \u017ce nie widzi; a inni tymczasem obchodz\u0105 z kolei do kopek i pytaj\u0105 komu ta a ta si\u0119 nale\u017cy. Na co on rybaka jakiego nazwie, a\u017c wszystkie podziel\u0105.<\/p>\n

Chaty maj\u0105 z drzewa po najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci w zr\u0105b stawiane, nowe ju\u017c teraz z ceg\u0142y buduj\u0105, kt\u00f3r\u0105 z niema\u0142ym mozo\u0142em z l\u0105du na cz\u00f3\u0142nach sobie sprowadzaj\u0105. Do stajen i chlew\u00f3w u\u017cywaj\u0105 cz\u0119sto starych cz\u00f3\u0142en p\u0142askich i otwartych, kt\u00f3re na po\u0142ow\u0119 rozrzynaj\u0105, pospo\u0142u \u0142\u0105cz\u0105 i maj\u0105 chlewik gotowy. W domach panuje czysto\u015b\u0107 i och\u0119d\u00f3stwo. Prawie wsz\u0119dzie jest drewniana pod\u0142oga po\u0142o\u017cona. \u015aciany ca\u0142e obrazami poobwieszane. Obok przestronej g\u0142\u00f3wnej izby mie\u015bci si\u0119 pomniejszy alkierz, W sieni komin osobny czyli piekarnik urz\u0105dzony, w kt\u00f3rym ryby tyle potrzebne w\u0119dz\u0105 i susz\u0105.<\/p>\n

Ludno\u015b\u0107<\/h5>\n

Ludno\u015b\u0107 rybacka jest postawy wog\u00f3le ros\u0142ej, zdrowia czerstwego, w\u0142os\u00f3w jasnych. M\u0119\u017cczy\u017ani maj\u0105 przy \u0142owieniu d\u0142ugie a\u017c po pas baty, kaftan obcis\u0142y, od \u015bwi\u0105t bior\u0105 surduty. Niewiasty na g\u0142owach czepce o zastrz\u0119pionyoh brzegach, tak jak nosz\u0105 kaszubki; suknie ich najulubie\u0144sze modre.<\/p>\n

Dziewcz\u0119ta nadzwyczaj pr\u0119dko wyrastaj\u0105, 11 – stoletnie r\u00f3wnaj\u0105 si\u0119 innym 16 – stoletnim. Ch\u0142opc\u00f3w rodzi si\u0119 wi\u0119cej ni\u017c dziewcz\u0105t, ale potem na okr\u0119tach i przy \u0142owieniu niema\u0142o ich ginie.<\/p>\n

Po\u017cywienie rybak\u00f3w prawie tylko postne, codzie\u0144 maj\u0105 ryby na stole; mi\u0119sa u\u017cywaj\u0105 chyba w \u015bwi\u0119to, niedziel\u0119. W\u00f3dki pocz\u0105wszy od misyi, kt\u00f3r\u0105 tu oo. jezuici przed kilkadziesi\u0105t laty odprawili, zgo\u0142a nie znaj\u0105 zato luterscy rybacy w Hela nadmiarem jej u\u017cywaj\u0105.<\/p>\n

<\/p>\n

Rybo\u0142\u00f3stwo<\/h5>\n

O \u0142owieniu ryb, najwa\u017cniejszem i jedynem prawie zatrudnieniu mieszka\u0144c\u00f3w, tak pisze naoczny \u015bwiadek ob. Pielgrzym pelpli\u0144ski, rok 1874, str. 92 Codziennie, kiedy wieczorem wychodzi\u0142em na przechadzk\u0119, ci\u0105gn\u0119li rybacy do morza, po trzech wsiadywali w \u0142\u00f3dk\u0119 i dalej na wod\u0119. Czemu tak p\u00f3\u017ano w noc wyje\u017cd\u017caj\u0105 pyta\u0142em si\u0119. Jad\u0105 na ba\u0144ki i stornie, odpowiedzieli, a mo\u017ce uda si\u0119 i skarpi z\u0142owi\u0107. Ale co to s\u0105 ba\u0144ki, stornie, skarpie Oto widzisz, odrzek\u0142 ksi\u0105dz proboszcz, nie umiesz ryb po polsku uazwa\u0107. Nie dziwuj\u0119 si\u0119 tobie, bo i niejeden uczony nasz nie wie i\u017c niemieckie Flundern nazywaj\u0105 si\u0119 albo ba\u0144ki, kiedy s\u0105 ma\u0142e, lub Stornie, gdy s\u0105 wi\u0119ksze; ryby skarpie nazywaj\u0105 niemcy Steinbutte, a i niejeden polak ju\u017c je tak nazwa\u0142. I zacz\u0105\u0142 mi dalej opowiada\u0107, jak rybacy, wyje\u017cd\u017caj\u0105c teraz po trzech w \u0142\u00f3dce na noc na morze, pracuj\u0105 przez ca\u0142\u0105 noc a\u017c nazajutrz do obiadu, sieci zapuszczaj\u0105c i wyci\u0105gaj\u0105c z g\u0142\u0119biny morskiej. A przybywszy do l\u0105du, zaraz odsy\u0142aj\u0105 po\u0142\u00f3w do Gda\u0144ska, bo tylko \u015bwie\u017ce stornie s\u0105 pokupne. Przespawszy si\u0119 tedy po obiedzie cokolwiek, rybacy musz\u0105 jeszcze przed wieczorem swe sieci naprawi\u0107, bo na wiecz\u00f3r ta sama czeka ich praca.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie, kiedy morze burzliwe, na po\u0142\u00f3w nie wychodz\u0105. A trzeba wiedzie\u0107, \u017ce ka\u017cda ryba ma sw\u00f3j czas do \u0142owienia. I tak stornie \u0142owi\u0105 przez 3 miesi\u0105ce czerwiec, lipiec i sierpie\u0144. Potem we wrze\u015bniu i pa\u017adzierniku nast\u0119puje po\u0142\u00f3w na \u015bledzie, w\u0119gorze, brejtlinki, kt\u00f3ry ju\u017c tak trudny nie jest, bo sieci na wiecz\u00f3r w morzu tylko zostawiaj\u0105 i nazajutrz rano wyjmuj\u0105.<\/p>\n

<\/p>\n

Najintratniejszy jest atoli po\u0142\u00f3w na \u0142ososie, odbywaj\u0105cy si\u0119 na wiosn\u0119 w marcu, kwietniu i maju wtedy ca\u0142a wie\u015b wychodzi, nawet kobiety i dzieci, na brzeg morza, aby dopomaga\u0107 przy wyci\u0105ganiu do brzegu sieci, poprzednio daleko w morze zapuszczonych. Wielka rado\u015b\u0107, kiedy po\u0142\u00f3w si\u0119 uda, bo od po\u0142owu \u0142ososi zale\u017cy zamo\u017cno\u015b\u0107 lub ub\u00f3stwo rybak\u00f3w.<\/p>\n

Zim\u0105 co robi\u0105 rybacy pytacie si\u0119 mo\u017ce. Oto niewiasty i dzieci sieci wi\u0105\u017c\u0105, a m\u0119\u017cczyzni si\u0119 zatrudniaj\u0105 po\u0142owem na psy morskie lub \u015bwinie morskie lub \u0142owieniem w sieci kaczek morskich. Z t\u0142uszczu pierwszych tran wytapiaj\u0105; ich w\u0105troba jest delikates\u0105, a kaczki dobrze podobno smakowa\u0107 maj\u0105.<\/p>\n

Najciekawszy jest porz\u0105dek, jakim si\u0119 rybacy wyspy podzielili dla po\u0142owu. Wszyscy mieszka\u0144cy bowiem pojedy\u0144czych wiosek podzielili si\u0119 na pewn\u0105 liczb\u0119 tz. matszoperyi czyli zwi\u0105zk\u00f3w rybackich, z kt\u00f3rych ka\u017cdy ma pewne miejsce w morzu do po\u0142owu \u0142ososi i w\u0119gorzy. \u015bledzie i stornie wolno \u0142owi\u0107, gdzie si\u0119 komu podoba. Na czele matszoperyi stoi tz. szyper, a oko\u0142o niego inni rybacy maszopi na ca\u0142y fok si\u0119 zgromadzaj\u0105 maszopuj\u0105 si\u0119, nietylko m\u0119\u017cczy\u017ani, ale i kobiety i dzieci. Przy podziale za\u015b ryb czyli zarobku taki jest porz\u0105dek, \u017ce ka\u017cy m\u0119\u017cczyzna \u017conaty dostaje jedn\u0119 ca\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, wdowa po dawniejszym maszopie po\u0142ow\u0119 tego, kobiety i doros\u0142e dzieci czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tego co \u017conaty maszop. Ka\u017cdoczesny proboszcz odbiera tak\u017ce czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, organista i ma\u0142e dzieci niedoros\u0142e \u00f3sm\u0105 cz\u0119\u015b\u0107.<\/p>\n

Rozk\u0142ad ten wszystkich rybak\u00f3w na pewne zwi\u0105zki sprawia, i\u017c wszyscy zar\u00f3wno przy po\u0142owach zarabiaj\u0105 i \u017ce wszyscy r\u00f3wno s\u0105 albo zamo\u017cni albo ubodzy. Wyrabia si\u0119 w tem nawet pewien porz\u0105dek spo\u0142eczny, kt\u00f3rym nietylko wewn\u0105trz s\u0105 po\u0142\u0105czeni, ale wyst\u0119puj\u0105 nawet przed zwierzchno\u015bci\u0105 \u015bwieck\u0105.<\/p>\n

<\/p>\n

J\u0119zyk<\/h5>\n

Mowa p\u00f3\u0142wyspiarzy jest stara kaszubska, kt\u00f3ra w tem zdaje si\u0119 by\u0107 d\u017awi\u0119czniejsz\u0105 od wyrobionej teraz polskiej, \u017ce przycisk nie jak my zwykle na przedostatni\u0105, ale i na 3ci\u0105, 4t\u0105 i ostatni\u0105 zg\u0142osk\u0119 k\u0142adzie.<\/p>\n

Maj\u0105 te\u017c wyrazy gdzieindziej mniej albo wcale nie znane, jak np.
\nperzynko cokolwiek,
\nbokado\u015b\u0107 wiele,
\nwszeternasto wszystko,
\nbabnica kruchta,
\nnogawica po\u0144czocha,
\nstateczk s\u0105dek piwa.<\/p>\n

Osobliwie wyra\u017cenia rybackie i \u017ceglarskie, nie wiedzie\u0107 zk\u0105d wzi\u0119te, u\u017cywane teraz jeszcze przez niemc\u00f3w w Helu.<\/p>\n

I tak kotwica zowie si\u0119 u nich draga,
\nwios\u0142a remy,
\ncisza merska glada,
\nstatek otwarty, na kt\u00f3rym jad\u0105, brat,
\nsieci na \u015bledzie mance,
\nsieci na stornie cezy,
\ng\u0142\u0119bia morska szur,
\nlatarnia morska szur;
\nl\u0105d ssa\u0142y zowi\u0105 krajem.<\/p>\n

Niekt\u00f3re wyrazy z niemieckiego wzi\u0119te,
\nnp. zamiast \u0142owi\u0107 m\u00f3wi\u0105 fiszowa\u0107.
\nZato p\u0142yn\u0105\u0107 po morzu nazywaj\u0105 biega\u0107.<\/p>\n

Je\u017celi kt\u00f3ry z rybak\u00f3w sadzi si\u0119 na mow\u0119 polsk\u0105, m\u00f3wi\u0105 o nim, \u017ce polaszy.<\/p>\n

Wierzenia<\/h5>\n

Jak lud tu pracowity, tak i pobo\u017cny. Swi\u0105t jest wiele. na wyspie, jak np. \u015bw. Rocha, \u015bw. Anny, Ofiarowania M. B. , \u015bw. Walentego, \u015bw. Barbary \u015bw. Micha\u0142a, \u015bw. Jana Chrzciciela i inne, kt\u00f3re w sam dzie\u0144 obchodz\u0105, cho\u0107 gdzieindziej oddawna ju\u017c zaniechane.<\/p>\n

Opr\u00f3cz tego ka\u017cda wie\u015b ma jeszcze swoje osobne \u015bw. Patrona szczeg\u00f3lnego, jak np. Jastarnia pucka \u015bw. J\u00f3zefa, Kusfeld \u015bw. Antoniego, Jastarnia gda\u0144ska B\u00f3r \u015bw. Rozali\u0105, kt\u00f3re tak\u017ce uroczy\u015bcie obchodz\u0105.<\/p>\n

Uderzaj\u0105ca ich prostota i pobo\u017cno\u015b\u0107 w ko\u015bciele. Przedewszystkiem celuj\u0105 swym \u015bpiewem. Jak czyste fale w\u00f3d morskich bez przestanku si\u0119 unosz\u0105 i spuszczaj\u0105, bez przerwy d\u0105\u017c\u0105c do brzegu, tak te\u017c \u015bpiew ten z silnych wydobyty piersi czasem trzema, czterema i wi\u0119cej g\u0142osami przy najakuratniejszem crescendo i descrescendo bez pauzy d\u0105\u017cy silnym rytmem, nie taktem, do chwa\u0142y Boskiej i do zbudowania siebie i bli\u017aniego. Zaiste, nigdzie jeszcze tak dobrego \u015bpiewu ludowego nie s\u0142ysza\u0142em, jak u rybak\u00f3w w Jastarni.<\/p>\n

Najserdeczniej si\u0119 modl\u0105 \u015bpiewaj\u0105c, a melodya jest tak pi\u0119kna, \u017ce ka\u017cdego zachwyca. Cz\u0119sto przed nabo\u017ce\u0144stwem jeszcze szed\u0142em do ko\u015bcio\u0142a, aby tylko temu \u015bpiewowi si\u0119 przys\u0142ucha\u0107 i rozkoszowa\u0107 w tem morzu g\u0142os\u00f3w i melodyj.<\/p>\n

Spyta\u0107 si\u0119 rybak\u00f3w, kto ich \u015bpiewa\u0107 nauczy\u0142, sami nie wiedz\u0105. Ich pradziadowie od wiek\u00f3w ju\u017c tak \u015bpiewali. A zapewne i po nich wnuki i prawnuki \u015bpiewa\u0107 tak b\u0119d\u0105, bo tu ju\u017c ma\u0142e dzieci od trzech do czterech lat nietylko r\u00f3\u017caniec, ale i inne pie\u015bni \u015bpiewa\u0107 potrafi\u0105. Nauczy\u0142y si\u0119 tego podczas wieczor\u00f3w zimowych przy wi\u0105zaniu sieci, a najwi\u0119ksz\u0105 ich uciech\u0105 jest siedzie\u0107 przed ko\u015bcio\u0142em i nuci\u0107 za tymi co w ko\u015bciele \u015bpiewaj\u0105. W parafiach s\u0105siednich kraju ju\u017c nie znaj\u0105 \u015bpiewu rybackiego. Zato innych piosnek \u015bwiatowych, fr\u0119t\u00f3wek, zgo\u0142a \u017cadnych nie znaj\u0105.<\/p>\n

Ma\u0142\u017ce\u0144stwo<\/h5>\n

Sakramenta ma\u0142\u017ce\u0144stwa nikt tu nie przyjmie, tylko na mszy \u015bw. Tak\u017ce i pogrzeby ze msz\u0105 si\u0119 odprawiaj\u0105. Przy pogrzebach jest zwyczaj, \u017ce na grobie zaraz krzy\u017c stawi\u0105 z napisem, kt\u00f3ry ju\u017c w domu poprzednio zrobili i przed trumn\u0105 nios\u0105. Ma\u0142\u017ce\u0144stwa zwykle w obr\u0119bie pojedynczych wiosek dla pewnego antagonizmu i\u015bcie po chrze\u015bcia\u0144sku zawierai\u0105 kt\u00f3rzy si\u0119 sobie upodobali, bior\u0105 si\u0119 z wiedz\u0105 rodzic\u00f3w. Wesele odbywa si\u0119 u tej strony, gdzie wi\u0119kszy dobytek albo wygoda, i wcale niepotrzeba, i\u017cby w domu narzeczonej si\u0119 odprawia\u0142o. Ch\u0142opak\u00f3w tylko dziewcz\u0119ta cz\u0119stuj\u0105 na weselu. Nowo\u017ce\u0144cy sami o sobie radzi\u0107 powinni.<\/p>\n

Niema tu zwyczaju, aby rodzice chudob\u0119 swoj\u0105 dzieciom oddawali, chyba p\u00f3\u017ano i przy \u015bmierci. Nawet dom mieszkalny sam sobie wystawi\u0107 musz\u0105, kt\u00f3rzy si\u0119 do ma\u0142\u017ce\u0144stwa zabior\u0105. Poprzednio te\u017c ka\u017cdy ch\u0142opak zarobi\u0142 sobie nieco grosza, przebywszy, jako jest og\u00f3lny zwyczaj, kilka lat w s\u0142u\u017cbie na okr\u0119cie.<\/p>\n

Kultura<\/h5>\n

Czyta\u0107 i pisa\u0107 ka\u017cdy rybak potrafi, dzi\u0119ki szko\u0142om, kt\u00f3re w ka\u017cdej wiosce si\u0119 utrzymuj\u0105. Gazety pilnie czytuj\u0105, osobliwie Pielgrzyma z Peplina i Przyjaciela ludu z Che\u0142mna, obecnie z Poznania.<\/p>\n

W og\u00f3le lud to ciekawy, jak i nasi bracia g\u00f3rale. Kiedy kto cudzy zjawi si\u0119 w ich wiosce, zaraz na ulic\u0119 dzieci i doro\u015bli wychodz\u0105 i o wszystko pytaj\u0105.<\/p>\n

Szko\u0142y, jako si\u0119 wspomnia\u0142o, dla ka\u017cdej wioski za\u0142o\u017cy\u0142 rz\u0105d. Tak\u017ce i parafi\u0105 katolick\u0105 w Jastarni on g\u0142\u00f3wnie uposa\u017cy\u0142. Poczty piesze codziennie tam i napowr\u00f3t po ca\u0142ym p\u00f3\u0142wyspie przebiegaj\u0105. Nawet stacya telegr, w ostatnim czasie zosta\u0142a za\u0142o\u017cona w Jastarni.<\/p>\n

<\/p>\n

Stare niedoko\u0144czone forty<\/h5>\n

Z dawnych jeszcze polskich czas\u00f3w wspomnie\u0107 nale\u017cy, \u017ce za kr\u00f3l\u00f3w W\u0142adys\u0142awa i Kazimierza za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142wyspie dwa forty, W\u0142adys\u0142awowo i Kazimierowo – Kazimierzowo, obecnie: Ku\u017anica – <\/em>nazwane, dla lepszej obrony floty polskiej, kt\u00f3r\u0105 tu w Puckiej zatoce ustanowi\u0107 zamierzono. Obecnie nie ma po tych fortach ani pami\u0119ci, gdzieby si\u0119 znajdowa\u0142y, ani znaku jakiego. Zapewne nie zosta\u0142y one jeszcze na dobre wyko\u0144czone, kiedy je szwedzi albo inny jaki nieprzyjaciel zniszczy\u0142. O Szwedach przynajmniej wiadomo, \u017ce wiele temu p\u00f3\u0142wyspowi dokuczali.”<\/p>\n

<\/p>\n

\n

\u00bb\u00a0\u00a0Strona g\u0142\u00f3wna<\/a><\/p>\n<\/div><\/div>\n

\n

\u00bb\u00a0\u00a0Satya znaczy Prawda<\/a><\/p>\n

\u00bb\u00a0\u00a0Czasy obecne: przemijanie odwiecznych warto\u015bci<\/a><\/p>\n<\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015b\u0107 Hel le\u017c\u0105ca na kra\u0144cu P\u00f3\u0142wyspu Helskiego, wojew\u00f3dztwo pomorskie, kt\u00f3ry stanowi na schematycznej mapie Polski charakterystyczny cypel zwana jest powszechnie Pocz\u0105tkiem Polski. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom III, wydany w roku 1882 podaje wyczerpuj\u0105cy opis \u017cycia miejscowo\u015bci i p\u00f3\u0142wyspu w czasach wsp\u00f3\u0142czesnych dla tej publikacji oraz interesuj\u0105ce wiadomo\u015bci z zakresu kultury, historii, wierze\u0144 i legend…<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":8958,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2837],"tags":[2751,2150],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8940"}],"collection":[{"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8940"}],"version-history":[{"count":25,"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8940\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8970,"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8940\/revisions\/8970"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8958"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8940"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8940"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/lifeofus.net\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8940"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}