Pierwszy na świecie basen i… dalej

Wielka Łaźnia w Mohenjo-Daro jest bez wątpienia najwcześniejszym znanym nam współcześnie publicznym zbiornikiem wodnym w starożytnym świecie.

The Great Bath of Mohenjo-Daro

Sam zbiornik – którego powstanie datuje się w okolicy lat 2 500 p.n.e. – mierzy około 12 metrów z północy na południe i 7 metrów szerokości, przy maksymalnej głębokości 2,4 metra. Dwa szerokie zejścia leżące od północy i od południa prowadzą w dół do zbiornika. U stóp schodów znajduje się niewielka półka z ceglanym obrzeżem, rozciągająca się na całą szerokość basenu.

Dno zbiornika jest wodoszczelne dzięki drobno ułożonej cegle pociągniętej na krawędziach tynkiem gipsowym. Podobnie wykonano również ściany boczne. Aby uczynić zbiornik jeszcze bardziej szczelnym, po bokach zbiornika i przypuszczalnie również pod podłogą położono grubą warstwę naturalnej smoły według technologii warstw bitumicznych zbliżonej do współczesnej.

Przeznaczenie basenu

Większość uczonych zgadza się, że ten zbiornik byłby używany do specjalnych funkcji religijnych, w których woda była używana do rytualnego oczyszczania. Ukształtowana w ciągu dobrych kilku tysięcy lat kultura w tym regionie kontynentu wykreowała wiele miejsc kultu o podobnej architekturze, gdzie zbiornik wodny służy do rytualnego oczyszczania i stanowi jedno z najświętszych miejsc. Takie miejsce znajduje się właściwie w niemal każdej większej hinduskiej świątyni.

Jednym z najbardziej obecnie uczęszczanych miejsc o podobnym jak w Mohenjo-Daro przeznaczeniu jest Pon-Tramarai-Kulam (Staw Złotego Lotosu), święty zbiornik w świątyni Sri Meenakshi w Maduraju, stan Tamil Nadu w południowej części Indii.

Legenda Pon-Tramarai-Kulam

Ten legendarny zbiornik prawdopodobnie istniał jeszcze wcześniej niż sama świątynia jako naturalny staw lotosowy w gaju drzew Kadamba – jak sugeruje jego nazwa.

Święty basen jednak nie służył wyłącznie rytuałom oczyszczania. Zgodnie z tamilską legendą Staw Złotego Lotosu był w czasach Sangam Age – starożytnej epoki w tamilskiej historii datowanej na początki naszej ery – miejscem spotkań słynnej Tamil Cancam – Tamilskiej Akademii Poetów. Autorzy nowych poematów umieszczali tu swoje prace na powierzchni wody, by ocenić ich wartość. Wartościowe dzieła miały unosić się na powierzchni wody, zaś słabe prace miały tonąć.

Obecnie Staw Złotego Lotosu stanowi dla hinduskich pielgrzymów pierwszy etap wielogodzinnego i kosztownego rytuału w tej świątyni, dla odbycia którego wyznawcy przybywają ze wszystkich zakątków kraju.

Woda i miejsca jej nagromadzenia są – zgodnie z przedaryjską spuścizną kultury Drawidów, która istniała w regionie Mohenjo-Daro około  sześć tysięcy lat temu, a następnie wycofała się w południowe obszary Półwyspu Indyjskiego – szczególnym miejscem kultu, jako środowisko życia gandharvów – podobnych człowiekowi bytów wodnych.

Gandharvowie

Zgodnie z wnioskami Iravatham Mahadevan- tamilskiego badacza historii antycznej kultury Indii – gandharvowie byli w starożytnej kulturze Indusu otoczeni szczególnym  kultem jako „małżonkowie nimf wodnych”. Gandharva uosabiał w drawidyjskiej mitologii idealnego męża, co w procesie przejmowania przez aryjską kulturę żywego mitu gandharavów utraciło swoje szczególne znaczenie „małżonka nimfy wodnej”. W tradycji Vaisnava – kultu Wisznu – ideał ten staje się manavalanem – „wiecznym oblubieńcem”.

Studia nad pismami antycznej księgi Rigveda oraz badania skryptów z Doliny Indusu i ich korelacji ze starożytną kulturą drawidyjską dostępną obecnie w różnych regionach Indii Południowych dowodzą wchłonięcia przedaryjskiego strumienia kultury, który sięga do samego źródła i pochodzenia braminizmu.

Tym samym można podsumować, że te dwa szczególne zbiorniki świątynne są pierwowzorami brahmińskiego kultu świętej kąpieli kontynuowanego przez tysiące lat w regionie Azji Południowej. Zapoczątkowały więc architektoniczną tradycję formowania basenów w świętych miejscach i trend podtrzymywania kultu świętej kąpieli.

Takie baseny widzieliśmy:

♦ w świątyni Loknath Mandir w Puri, Orissa,
♦ dość spory święty zbiornik Rani Pokhari w pobliżu ulicy Kantipath w centrum Kathmandu, Nepal,
♦ w pałacu Kumari Ghar – domu mieszkalnym nieletniej księżniczki kultu Newarów w Kathmandu,
♦ przy małych miejskich świątynkach hinduskich w Kathmandu i Pokharze, Nepal,
♦ prócz Sri Meenakshi Mandir także przy wielu innych mniejszych świątynkach w Tamil Nadu, Indie,
♦ na dziedzińcach domów mieszkalnych ludzi wyznania hinduskiego, zarówno w Indiach jak i Nepalu,
♦ w starym forcie portugalskim Cabo de Rama w South Goa, Indie,

a także uświęcone zbiorniki wodne, nie służące jednak rytualnym oczyszczeniom przy świątyniach wyznań kultur odmiennych od hinduskiej:
♦ Mukalinda Lake przy Mahabodhi Temple w Bodhgai, Indie,
♦ Kropielnica Polski, zbiornik uznawany za miejsce pradawnych obrzędów pogańskich zwany także Sadzawką św. Stanisława przy katolickim kościele św. Michała Archanioła i św. Stanisława na Skałce, Kraków, Polska;

Wymieniłam jedynie niektóre z miejsc odwiedzonych przez nas, pominęłam wiele innych o których wiem, lecz nie widziałam osobiście i tysiące innych na całym świecie. Nie podejmuję się tym samym dowodzić żadnej teorii, a jedynie zwrócić uwagę na to, jak daleko w czasie i przestrzeni może przetrwać jakiś mit czy tradycja.