Tartaria: o tym jak gwiazdy się rozstały
Współczesna nauka prawie nie zajmuje się tym dawno minionym fragmentem naszej historii. Gdyby nie średniowieczne mapy europejskich uczonych, na których większą część Azji zaznaczono jako Tartaria, może nawet nie wiedzielibyśmy, że takie pojęcie kiedykolwiek istniało.
Termin Tartaria powstał w Europie Zachodniej w XIII wieku, w reakcji na mongolskie najazdy. Jego geneza ma zarówno lingwistyczny, jak i kulturowy charakter:
Podobieństwo brzmienia – Europejczycy usłyszeli nazwę Tatarskie (narodu wchodzącego w skład armii mongolskiej) i zbliżyli ją do antycznego Tartaru (Τάρταρος) — mitologicznego miejsca mąk i wygnań w greckiej mitologii.
Obraz apokalipsy – Najazd Mongoło‑Tatarów postrzegano jako siłę demoniczną, wyjście z piekła. Kronikarze, tacy jak Mateusz z Paryża, pisali o ludziach z Tartaru (gens de Tartarie), podkreślając ich nadprzyrodzony, groźny charakter.
Średniowieczni i nowożytni kartografowie tacy jak Mercator, Ortelius, Ptolemeusz w nowych edycjach systematycznie umieszczali na swoich mapach obszar oznaczony jako Tartaria lub Tartary. Na tych kartach można wyróżnić kilka typowych obszarów:
Tartaria Europejska (Tartaria Europea), czyli ziemie na wschód od Polski i Litwy, tereny byłej Złotej Ordy a także często obszary zamieszkałe przez Baskirów, Kałmuków i inne ludy stepowe.
Tartaria Azjatycka (Tartaria Asiatica), to jest rozległe przestrzenie Syberii i Azji Środkowej i obszary kontrolowane przez różne mongolskie i tureckie chanaty.
Moskiewska Tartaria (Tartaria Muscovica): ten obszar na mapach często oznaczał tereny podległe Moskwie, szczególnie te, które wcześniej były częścią Złotej Ordy – właśnie z tego obszaru wywodzi się bezpośrednio nazwa współczesnej Tatarii jako republiki w składzie Federacji Rosyjskiej.
Inne podziały wyróżniają Wielką Tartarię, Małą Tartarię (zwykle Krym i Przeczernomorskie), Chińską Tartarię.
Z czasem użycie terminu Tartaria zaczęło się zmniejszać. Ten proces można podzielić na etapy:
XIII–XVII wiek: epoka rozpowszechnienia
termin był standardowym określeniem dla ogromnych obszarów na wschodzie;
używali go podróżnicy (np. Marco Polo, William Rubruk, Giovanni da Pian del Carpine) i kartografowie.
XVIII wiek: początek zaniku
Rosja intensywnie eksploruje i kolonizuje Syberię — rosyjscy naukowcy i kartografowie używają już precyzyjnych nazw: Syberia, Kazachstan itp.;
europejskie ośrodki naukowe zaczynają przyjmować bardziej dokładne określenia: Azja Środkowa, Mongolia, Mandżuria;
pojęcie staje się coraz bardziej niejasne i ogólne.
XIX wiek: ostateczny zanik
rozwój geografii, etnografii i archeologii pozwala na precyzyjne określanie regionów i ludów;
Tartaria staje się historycznym archaizmem, używanym tylko przy okazji, np. przy opisie starych map…
Widzimy więc, że Tartaria była więcej niż tylko nazwą na mapie. Była symbolicznym obrazem dalekiego, egzotycznego i groźnego Wschodu w wyobraźni europejskiej, a także wygodnym politycznie mitem o zagrożeniu ze wschodu, który służył do chrześcijańskim państwom do usprawiedliwienia procesów kolonizacji.
Przez wiele tysięcy lat ziemie Tartarii były obce dla religijnych społeczności rolnych. Nie nadawały się do uprawy: to były pustynne stepy, lasy i tajga. Tam żyli koczownicy i łowcy, którzy nie znali pojęcia własności prywatnej.
Religia przyniosła nową ideologię — podział na swoje dobro i obce zło. W efekcie Tartaria została uznana za źródło zła, a nawet za obszar chrześcijańskiego piekła. Mieszkańców tej ziemi uważano za pogan, którzy żyli według własnych zasad i nie korzystali z pisma w nauczaniu.
Dziś niewielu ludzi, którzy podróżowali po Tybecie lub Mongolii, uznałoby te narody za agresywne. Ale w średniowieczu europejscy mnisi czuły przed pogaństwem prawdziwy strach. Kult Tartarii był w istocie najdawniejszym systemem edukacji — obejmował idee rodziny, małżeństwa i kultury w naszym obecnym rozumieniu. Chińczycy nazywali Tartarami Mongołów, Tybetańczyków i wszystkie ludy koczownicze, które dzisiejsi naukowcy określają jako denisowców. To był globalny kult, który do dziś wpływa na życie większości Azji.
Słowo Tartaria dosłownie oznacza dwie gwiazdy — w sanskrycie tara znaczy gwiazda.
Kult dwóch gwiazd – znany też jako róża wiatrów – powstał jeszcze przed pojawieniem się pisma. Był związany z takimi symbolami jak kołowrót, swastyka czy czakona (satkod). Dla starożytnych podróżników te symbole miały praktyczny cel — służyły do orientacji w czasie i przestrzeni, tak jak dzisiaj zegar, kompas lub kątomierz.
Później symbolem nauk stały się dwa nałożone na siebie trójkąty, a dwie gwiazdy symbolizowały kulturę — zanim to słowo pojawiło się w Hindostanie jako kult guru.
Pojęcia kąta i czasu były kluczowe do przekazywania wiedzy między podróżnikami, którzy żyli w erze osadniczego kultu totalnego braterstwa (ariowie). Świętość, jako osiągany stan świadomości, była podstawą komunikacji między ludźmi i podstawą statusu nauczyciela. Te nauki tworzyły globalny system edukacji.
Pojęcie Tartaria obejmuje męską i żeńską zasadę, symbolizującą idealny gwiazdowy związek małżeński.
I później przeszło to do nauk pod nazwą Tantry i historycznych mitów: Thor (męska zasada) i Tora (żeńska zasada) — podręcznik judaizmu.
Tantra to styl wielu nauk północnego buddyzmu, kontynuacja starszego indyjskiego tantryzmu. Ten kult nie był związany z religią czy ślepą wiarą. Przez tysiąclecia azjatyckie kulty wchłonęły uniwersalny język mudr (gestów) i sztuki tanecznej.
To stało się podstawą symbolizmu i emocjonalnej gramotności. Tantryzm był najdawniejszą formą psychologii.
Dziś, opierając się na buddyzmie, rozwinął sieć szkół po całej Azji — Vadżrajana, czyli Diamentowa droga do oświecenia i świętości.
Tartaria to kult dwóch gwiazd, których imiona dotarły do nas jako Thor i Tara. Kiedy islam dotarł do tych ziem, tatarscy ludzie przyjęli muzułmanizm, ale ich nazwa zachowała ślady starożytnej historii. Podobnie jak sufi — muzułmańscy następcy starożytnych nauczycieli‑derwiszy — do dziś tańczą swoje tantryczne tańce. Tora w judaizmie ma podobne korzenie i oznacza gwiazdę przewodnią w kierunku galaktycznej, bezcielesnej przyszłości. Nordycki bóg Thor pozostaje popularną gwiazdą wśród wielu ludów i epok.
W dawnych czasach, kiedy rozwijał się symbolizm, odbywała się fascynująca gra kulturowa między nordyckim Thorem (asem) i Tarą z Hindostanu (dewą) przez całą Azję. Zasady tej gry przekazywano z pokolenia na pokolenie — od nauczyciela do ucznia.
Ta gra trwa nadal, ale gwiazdy rozstały się – podzielone polityką dobra i zła próbując istnieć niezależnie. I – szczerze mówiąc – nie za dobrze im to się udaje.
